اطلاعات کتاب

کودتاهای ایران؛ نقاط قوت و ضعف پژوهش «سهراب یزدانی»

۱۳۹۹/۰۳/۰۷

 
0

معرفی و نقد کتاب تهران| کودتاهای ایران اثر سهراب یزدانی از مهم‌ترین کتاب‌های منتشرشده در حوزه‌ی تاریخ در چندسال اخیر بوده که به دلیل موضوع جذاب، مولف تیزبین و ناشر خوشنامش همچنان پرفروش است. سهراب یزدانی با پنجمین کتابش کودتاهای ایران، نام خود را به‌عنوان یکی از مورخین مطرح در آکادمی ایرانی تثبیت کرد. تا قبل از کودتاهای ایران، آقای یزدانی را به‌عنوان مورخی متمرکز بر تاریخ‌ مشروطه می‌شناختیم.

 او که علاقه‌مند به تاریخ‌نگاری توده‌هاست، در پژوهش‌هایش به سراغ نیروهایی در انقلاب مشروطه می‌رفت که برآمده از لایه‌های پایین جامعه بودند و در زمره‌ی فاقدین قدرت دسته‌بندی می‌شدند. مجاهدان‌مشروطه و اجتماعیون‌عامیون از جمله‌ی این آثار هستند. اما کودتاهای ایران، با پژوهش‌های قبلی یزدانی متفاوت است. یزدانی در این کتاب به سراغ موضوع دخالت‌های فراقانونی به کمک نظامیان در سیاست ایران رفته است.

یزدانی، انحلال مجلس اول و دوم مشروطه، کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و کودتای بیست‌وهشت مرداد ۱۳۳۲ را به عنوان چهار کودتای تاریخ معاصر شناسایی و تلاش کرده از منظر علوم سیاسی تشابهات و تمایزات این کودتاها و نیروهای سیاسی درگیر در هر کدام از این وقایع را به مخاطبان بشناساند. به این ترتیب یزدانی که در آثار پیشینش به سراغ کنش‌های نیروهای انقلابی موثر در مشروطه‌ی ایرانی رفته بود، در کودتاهای ایران به سراغ نیروهای کودتاچی رفته که به دلیل دخالت غیرقانونی در سیاست و استفاده از زور خوشنام نیستند.

پنهان‌کاری، لاپوشانی، دروغ‌پردازی، رشوه‌دهی، جاسوسی و قتل از جمله حوادثی است که در مسیر کودتاها در ایران رخ داده و به همین دلیل کودتاچیان ایرانی از بیان واقعیت درباره‌ی نقش خود خودداری کرده‌اند و این موضوع کار را برای هر پژوهشگری دشوار می‌سازد. نام کودتاها در ایران به دخالت نیروهای خارجی نیز پیوند خورده است. تاکنون هزاران صفحه سند درباره‌ی نقش انگلیس و آمریکا در کودتاها منتشر شده است. اما یزدانی چنان‌که در مقدمه‌ی کتاب نیز نوشته، اسناد غربی درباره‌ی کودتاها در ایران را قابل‌اعتماد نمی‌داند و معتقد است هنوز مسائل پشت پرده‌ای درباره‌ی نقش انگلیس و آمریکا در کودتاهای ایران وجود دارد.

با این حال یزدانی توانسته در کتابش از این باور کلیشه‌ای که «کودتاها در ایران توطئه‌ی نیروهای خارجی و اجراشده توسط نیروهای داخلی هستند»، فاصله بگیرد و نقش نیروهای داخلی در مصاف‌های سیاسی منجر به کودتا در ایران را بررسی کند. از همین زاویه، تمایز کار یزدانی با آثار پیشین درباره کودتاهای ایرانی مشخص می‌شود. پژوهشگرانی همچون یرواند ابراهامیان، فخرالدین عظیمی، همایون کاتوزیان و مارک گازیوروسکی کودتاهای ۲۸مرداد و سوم اسفند را بر اساس اسناد غربی بررسی کرده‌اند و نقش عوامل داخلی برای ایشان در درجه‌ی دوم اهمیت بوده است. اما یزدانی در کتابش اولاً به کودتای سوم اسفند و ۲۸مرداد محدود نمانده و دو کودتا در عصر انقلاب مشروطه را نیز بررسی کرده. ثانیاً تلاش کرده چارچوب نظری مشترکی برای تحلیل خصوصیات کودتاها در ایران بنا کند و بر اساس آن به ما نشان دهد که کودتاها در ایران نتیجه‌ی مصاف سیاسی نفس‌گیر میان بازیگران سیاست در ایران بوده که البته عوامل خارجی نیز در آن دخیل بوده‌اند.

یزدانی در فصل نخست کتاب که چارچوب نظری کودتاها را بررسی کرده، کودتا را چنین تعریف می‌کند: «حرکتی است غیرقانونی که گروهی توطئه‌گر به دست نیروهای مسلح منظم و با اعمال خشونت یا تهدید به بهره‌گیری از خشونت انجام می‌دهند. توطئه‌گران چنان‌چه پیروز شوند، هیئت دولت جدیدی را سر کار می‌آورند». سپس انواع کودتا و نظریه‌های مربوط به آن را برپایه‌ی تاریخچه‌ی پرکودتای امریکای لاتین شرح داده است. مثلا در این بخش یکی از منحصربه‌فردترین انواع کودتا، «درون‌حکومتی» معرفی شده است. این کودتا را رییس قوه‌مجریه انجام می‌دهد؛ با این هدف که نظارت خود را بر مجموعه نظام سیاسی بگسترد و فراتر از چارچوب قانون اساسی حکومت کند. بعدها در فصل آخر کتاب می‌خوانیم که در ایران از چهار کودتایی که رخ داده، سه مورد آن درون‌حکومتی بوده است. در این کودتاها نهادهایی مانند مجلس و دولت، هدف کودتای شخص اول کشور قرار گرفته و سرنگون شده‌اند. محمدعلی‌شاه مجلس اول را برانداخت. نایب‌السلطنه مجلس دوم را تعطیل کرد و محمدرضاشاه دولت مصدق را سرنگون کرد. کودتای سوم اسفند در ایران از نوع دیگری به نام «پادگانی» بوده است. در این مدل، نظامیان دولت را واژگون می‌‌کنند و دولت جدیدی به مطابق میل خود روی کار می‌آورند. در ایران در اسفند ۱۲۹۹ لشکر قزاق به تهران آمد، دولت را برانداخت و احمدشاه را مجبور کرد کابینه‌ای دلخواه نظامیان روی کار آورد.

از فصل دوم کتاب روایت ۴ کودتای رخ‌داده در ایران را به تفکیک در چهار فصل می‌خوانیم. در هر فصل، یزدانی زمینه‌های داخلی و خارجی هر کودتا را بررسی کرده، سپس نیروهای سیاسی درگیر در آن را برشمرده و توضیح داده که هر کدام از کودتاها به پیروزی کدام نیروهای سیاسی انجامیده و کدام نیروها را از صحنه بیرون کرده است. روایت حوادث منجر به تعطیلی مجالس اول و دوم و کودتاهای سوم اسفند و ۲۸ مرداد البته جدید نیست و در کتب و مقالات مختلف و متنوع بررسی شده است. تفاوت کار یزدانی با دیگر آثار در این خصوص را باید در تکیه عمده‌ی او بر منابع داخلی دانست و همتش برای برشمردن انگیزه نیروهای داخلی کودتاچی.

 به باور یزدانی عوامل داخلی کودتاها در ایران، لزوماً سرسپرده بیگانه نبودند. ایشان اندیشه‌ها، اهداف و سوداهای سیاسی خود را در داشتند. زیرا درگیر مبارزه‌ی سیاسی با رقیبان بودند. این نیروهای سیاسی در زمان بن‌بست ناشی از مبارزه میان نیروهای مختلف، برای کسب برتری غیرقانونی بر نیروهای مخالف‌، دست به دست عوامل خارجی می‌دادند و این همدستی، عملکرد عامل خارجی در کودتا را تسهیل می‌کرده است.

اما کودتاهای ایران می‌توانست اثری بهتر از این هم باشد. در ابتدای کتاب می‌خوانیم که آقای یزدانی قصد دارد علاوه بر روایت دقیق تاریخچه‌ی کودتاهای ایران، چارچوب نظری کلی برای این وقایع بر اساس شاخص‌های مشترک ارائه دهد. به‌ همین دلیل در فصل نخست چارچوب نظری برای بررسی تطبیقی کودتاها ارائه می‌شود. اما از فصل دوم، بیش از سیصد صفحه‌ی این کتاب۴۳۶صفحه‌ای به روایت ۴ کودتا اختصاص می‌یابد. تنها در فصل پایانی کتاب که لاغرترین فصل آن نیز هست، یزدانی تلاش کرده شاخص‌های مشترک کودتاهای ایرانی را برشمرد. طولانی بودن روایت یزدانی از کودتاها، و تصمیم او برای موکول کردن بررسی تطبیقی به فصل پایانی کتاب، این ایراد را دارد که از میانه‌ی راه، خواننده این تصور را خواهد کرد که مولف، بررسی تطبیقی کودتاها را فراموش کرده و تنها به روایت وقایع کودتاها می‌پردازد. بعد از خواندن چهار فصل پر از جزییات، ناگهان در بیست صفحه پایانی کتاب که به شیوه‌ی نتیجه‌گیری ارائه شده، می‌بینیم که مولف قصد دارد الگوی مشترکی برای کودتاها ارائه دهد و خصوصیات مشترک را برشمرد. شاید بهتر بود دکتر یزدانی برای برطرف شدن چنین نقصی، روایت هر کودتا را موجزتر ارائه می‌داد و بخش پایانی کتاب را مفصل‌تر می‌کرد.

تازه در بخش پایانی کتاب است که درباره ویژگی‌های مشترک کودتاهای ایرانی می‌خوانیم. در این فصل دکتر یزدانی درباره قیاس تطبیقی کودتاهای ایران از منظر دخالت خارجی معتقد است که کم‌‌ترین دخالت خارجی، در کودتای محمدعلی‌شاه بر ضد مجلس اول رخ داده است. زیرا در این کودتا دخالت روسیه، به صورت غیرمستقیم بود است. در رتبه‌ی بعدی، کودتای منجر به تعطیلی مجلس دوم قرار دارد. در این کودتا عامل خارجی به صورت فشار نیروهای روسیه، که در حال حرکت به سوی تهران بودند، بروز کرده است. رتبه‌ی بعدی متعلق به کودتای ۲۸ مرداد و عملیات سازمان‌های جاسوسی امریکا و انگلیس برای براندازی مصدق است. به باور یزدانی بیش‌ترین دخالت خارجی در کودتای در سوم اسفند ۱۲۹۹ توسط انگلستان رخ داده است. این درحالی است که همایون کاتوزیان در پژوهش‌هایش نشان داده که دولت انگلستان با حمایت نمایندگان سیاسی و نظامی انگلیس در ایران از کودتای سوم اسفند مخالف بوده‌ یا از اقدامات آن‌ها بی‌اطلاع بوده است. اما یزدانی ابتکارعمل ماموران انگلیسی در ایران برای کمک به کودتاچیان سوم اسفند را از سیاست‌های کلی استعماری انگلستان مجزا نمی‌کند.

موضوع محل مجادله دیگری که در فصل پایانی کتاب کودتاهای ایران مطرح شده، نتایج کودتاها در ایران است. آقای یزدانی معتقد است تمامی کودتاها در ایران در حوزه‌ی سیاسی و اجتماعی واپسگرایانه بوده‌اند یعنی به تضعیف طبقه متوسط، حفظ نظم‌های کهن و شکست جنبش‌های اجتماعی انجامیده‌اند.  می‌توان با این رای مشترک آقای یزدانی برای همه کودتاها در ایران موافق نبود. زیرا کودتای سوم اسفند۱۲۹۹ به برآمدن رضاشاه و متعاقب آن شکل‌گیری تجدد آمرانه با حضور نیروهای سیاسی مترقی از جمله روشنفکرانی همچون فروغی، داور و تیمورتاش انجامید. نظم و ثبات به کشور در حال سقوط ایران بازگشت و عامه‌ی مردم از شکل‌گیری دولت مدرن راضی بودند. حتی برخی، تاثیربلندمدت کودتای ۲۸مرداد را که به حل مسئله نفت و قرار گرفتن ایران در اردوگاه غرب انجامید، تقویت طبقه متوسط در ایران می‌دانند.

در مجموع کودتاهای ایران اثری است قابل‌تأمل درباره‌ی یک پدیده مدرن سیاسی در نیمه‌ی نخست قرن بیستم در ایران. کودتاهای ایران علاوه بر تمامی موارد پیش‌گفته به ما نشان می‌دهد که مصاف سیاسی در ایران پس از انقلاب مشروطه میان قدرتمندان و بی‌قدرتان، شکل مدرنی به خود گرفته و جامعه سیاسی ایران هیچ‌گاه در زمان کودتاها خاموش و بی‌تکاپو نمانده؛ اگرچه قدرت لازم را برای پس زدن اتحاد نیروهای خارجی و کودتاچیان داخلی نداشته است.

مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی کتاب کودتاهای ایران

Leave A Comment

Your email address will not be published.