ساقه بامبو
محورهای این رمان هویت و عناصر برسازندۀ آن ازجمله مذهب و نژاد و وضعیت کارگران کشورهای آسیای جنوب‌ شرقی در کویت است.

ساقه بامبو

خواندن این متن چهار دقیقه زمان می‌برد.

معرفی و نقد کتاب تهران: ساقه بامبو بازگویی داستان آشنای مهاجران شرقی به غرب است، با اندکی تفاوت؛ این بار مهاجر شرقی داستان به سرزمین دیگری در شرق مهاجرت می‌کند. نوجوان نیمه‌کویتی-نیمه‌فیلیپینیِ قهرمان داستان، زندگی سراسر فقر و محرومیت را در فیلیپین ترک کرده و راهی کویت- سرزمین پدری- می‌شود. 

داستان ساقه بامبو پیش از تولد راوی آغاز می‌شود. آنجا که ژوزفین مادر راوی از سفرش به کویت می‌گوید؛ سفر به قصد فرار از فقر و سرنوشت نکبت‌بار در زادگاهش. در کویت ژوزفین، به‌عنوان خدمتکار، به عمارت طاروف وارد می‌شود، جایی که با راشد، تنها پسر و وارث ثروت و نام این خانواده‌ی سرشناس، ملاقات می‌کند. ژوزفین احساس می‌کند عشق واقعی‌اش را یافته است، اما پس از به‌ دنیا آوردن هوزیه، هنگامی که خطر جنگ آشکارتر می‌شود، راشد تسلیم فشارهای خانواده شده و او و فرزندش را به فیلیپین بازپس می‌فرستد. اما بازگشت، پایان رؤیای ژوزفین نیست. او فرزندش را با خیال خوش زندگی در بهشتی که از خود او دریغ شد، بزرگ می‌کند. تنها نقطۀ امید هوزیه بازگشت به سرزمین پدری در هجده‌سالگی است. اما آیا سرزمین پدری، جایی که مهم‌ترین مسئله «مردم چه می‌گویند» است، به هوزیه با چهره‌ی فیلیپینی، پاسپورت کویتی و نام مسیحی خوش‌آمد خواهد گفت؟ 

ساقه بامبو، با موضوع نو و ضرباهنگ تند و نفس‌گیر، از آن دست رمان‌هایی‌ است که به‌سختی می‌توان زمین گذاشت. اتفاقات داستان در دو کشور فیلیپین و کویت رخ می‌دهند. در نیمه‌ی نخست داستان که در فیلیپین می‌گذرد، راوی از کودکی‌ و بزرگ‌شدن در کنار خانواده‌ی مادری‌ می‌گوید. خاله‌ای که در جوانی، والدین به روسپیگری واداشته بودندندش و از او ویرانه‌ای به جا مانده است. پدربزرگی که همچنان از ترومای ناشی از دوران جنگ ویتنام رنج می‌برد و رنج می‌دهد و دخترخاله‌ای نیمه‌اروپایی از پدری ناشناس که می‌کوشد خود را به‌عنوان یک فیلیپنی تعریف کند.

اما در بخش اصلی داستان ساقه بامبو که در کویت می‌گذرد، مسئله‌ی اصلی نویسنده، جامعه‌ی کویت است. اینکه چه کسی به این جامعه تعلق دارد و چه کسی کویتی محسوب نمی‌شود، چه کسی طرف توجه است و چه کسی بی‌رحمانه به حاشیه رانده می‌شود. درواقع، منحصربه‌فردبودن و جذابیت رمان از دو ویژگی ناشی می‌شود: شیوه‌ای که السنعوسی آینه را در برابر جامعه‌اش قرار می‌دهد و محور قراردادن رابطه‌ی اهالی کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس با کارگران مهاجر. 

محورهای رمان خوش‌خوان ساقه بامبو که در سال ۲۰۱۳ برنده‌ی جایزه‌ی معتبر ادبی «بوکرعربی» شد، هویت و عناصر برسازندۀ آن ازجمله مذهب، نژاد و وضعیت کارگران کشورهای آسیای جنوب‌ شرقی در کویت است. در کنار این دو محور، مسائلی همچون دیگری‌بودن، دوگانۀ طرد و پذیرش، فاصله‌ی طبقانی، وضعیت جامعه‌ی پسااستعماری فیلیپین که همچنان از تأثیرات سنگین سالیان طولانی استعمار رها نشده، و غربت و سرگردانی هم حضور پررنگی دارند. نویسنده، انگیزه‌اش از نوشتن این رمان را احساس ناخرسندی از برخی واقعیت‌های جامعه عنوان کرده و می‌کوشد خود را در جایگاه دیگریِ فرودست، ستم‌دیده و در‌حاشیه‌ نشانده و با چشمان او به جامعه و آداب و رسومش بنگرد. السنعوسی به واسطه‌ی روایتی عریان و شجاعانه، صدای جمعیت انبوه کارگرانی که مسائل و دغدغه‌های آنها همواره نادیده گرفته شده‌، را بازتاب می‌دهد. 

خواندن ساقه بامبو، داستانی با پیرنگ جاندار و روایتی پیراسته و کم‌نقص، برای من تجربه‌ی دلنشینی بود. بخشی از این تجربه‌ی دلنشین را ترجمه‌ی روان و یکدست مریم اکبری و عظیم طهماسبی ممکن کرده‌ است؛ ترجمه‌ای که با ویراستاری دقیق، لذت خواندن متن را برای خواننده چند برابر می‌کند. خواندن مقدمه‌ی مفصل کتاب به قلم دو مترجم اثر هم برای فهم زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و فضای کلی آن توصیه می‌شود. 

پاره‌های کتاب:

«چرا مادر از نشستنم زیر آن درخت ناراحت می‌شد؟ آیا می‌ترسید که از وجودم ریشه‌هایی درآید و در اعماق خاک چنگ زند چنان که دیگر بازگشتم به کشور پدر ناممکن گردد؟… شاید، اما حتی ریشه‌ها گاهی بی‌معنا می‌شوند. کاش مثل درخت بامبو بودم که به جایی تعلق ندارد. قسمتی از ساقه‌اش را جدا می‌کنیم…بدون ریشه، هر جا که شد می‌کاریم…طولی نمی‌کشد که از ساقۀ بلند ریشه‌های تازه‌ای می‌روید...رویشی دوباره...در زمینی جدید...بی هیچ گذشته و حافظه‌ای...هیچ اهمیتی نمی‌دهد که مردم هرجا به نامی او را می‌خوانند...در فیلیپین کاوایان...در کویت خیزران...یا در جاهای دیگر بامبو» صفحات ۱۱۱-۱۱۲

«بدرفتاری میرلا با آیدا باعث شد نسبت به آیدا احساس همدردی کنم. یک شب شنیدم که از دست میرلا به مادرم شکایت می‌کرد: «مامان صدایم نمی‌کند».  و از آن روز به بعد من مامان آیدا صدایش کردم و این کار من عجب تأثیری روی رفتار خاله‌ام داشت! به جز کسی که در میان چند نام، چند وطن و چند دین سرگردان است چه کسی حاضر است بپذیرد که بیشتر از یک مادر دارد؟!» صفحة ۱۱۹

«مادرم در مورد بهشت موعود خیلی چیزها را نگفته بود. از محقق شدن رؤیاها و وجود یک آیندۀ مطمئن و فرصت‌های بسیاری که برای هر کسی در کشورش پیش نمی‌آید زیاد برایم گفت. در طول سال‌هایی که در زمین میندوزا به سر بردم، حرف‌های مادرم همیشه در گوشم بود: «روزی به سرزمین پدری‌ات برمی‌گردی». وقتی به سرزمین پدری‌ام برگشتم دیدم که برایشان مشکل‌ساز شده‌ام، هم مرا می‌خواهند هم مرا نمی‌خواهند، بعضی‌شان از بازگشتم خوشحالند، بعضی درمانده‌اند و بعضی هم می‌خواهند با من تسویه حساب مالی کنند و در عوضش باید به «سرزمین مادری‌»ام برگردم، و من بر سرزمینی ناشناخته پای گذاشته‌ام، به دنبال سرزمینی هستم که مرا پناه دهد، جایی بین سرزمین پدری و مادری.» صفحة ۲۵۳

برای مطالعه بیشتر: 

«صداهایی دیگری به گوش می‌رسند، متن ادبی و بازنمایی زندگی فرودستان با نگاهی به رمان «ساقه بامبو» سعودالسنعوسی»، پیام حیدر قزوینی:

http://www.sharghdaily.ir/Modules/News/PrintVer.aspx?Src=Main&News_Id=78924

«نقدی بر رمان ساقه بامبو»، علی علی‌محمدی، فصلنامه نقد کتاب ادبیات، دوره دوم، شماره ششم 

https://litbr.faslnameh.org/browse.php?a_code=A-10-38-141&sid=1&slc_lang=fa

در نوشتن متن از  نوشته‌ای در گاردین نیز استفاده شده است:

https://www.theguardian.com/books/2015/may/23/the-bamboo-stalk-rags-to-riches-tale-that-holds-a-mirror-to-kuwaiti-society