اطلاعات کتاب

بازی‌های محلّی هرات؛ کتابی از فرهنگ عامه‌ی افغانستان

۱۳۹۸/۱۲/۲۲

 

بازی‌های محلّی هرات عنوان کتابی‌ست از امان‌اللّه «نطقی» افضلی که مؤسّسه‌ی پژوهشی بایسنغر آن را در هفتادونه صفحه، در سال 1398 منتشر کرده‌است. نویسنده نام اثر پژوهشی خویش را افسانه‌ی تربیت‌های بدنی یا بازی‌های کودکانه‌ی محلّی گذاشته بوده ‌است؛ امّا ناشر با مشورت فرزند مؤلف آن را به  بازی‌های محلّی هرات تغییر داده است. نویسنده «جهت عام‌فهم ساختن ترانه‌های بازی‌ها آن را از حالت گفتاری به نوشتاری تغییر داده‌ است». از اقدامات درخور توجّه ناشر برگرداندن این ترانه‌ها به «همان شکل محلّی» است. با این اقدام پژوهشگران می‌توانند تا حدودی با تلفّظ‌های گویشی واژگان اشعار آشنا بشوند.

افضلی بازی‌ها را در ذیل چهل‌وپنج مدخل و مجموعاً در شصت‌وهشت صفحه بررسیده است. دامن‌دامن، بابه زنجیرباف، زاغک، چشم پُتَکان، چشم‌گیرک و… از جمله مدخل‌های این کتاب هستند. با نگاه به برخی از مدخل‌ها چون بابه‌ زنجیرباف و چشم‌گیرک(قایم باشک) می‌توان دریافت که حدّاقل برخی از این بازی‌ها با بازی‌های محلّی ایران یا شاید دیگر سرزمین‌های مردمان فارسی‌زبانان مشترک است. از این رو نام اصلی کتاب از عنوان فعلی دقیق‌تر می‌نماید. شاید اگر پژوهش‌های دیگری در زمینۀ فرهنگ عامۀ وُلسوالی‌ها و روستاهای مختلف افغانستان صورت گیرد، بتوان به همانندی‌های بیشتری بین بازی‌های مندرج در این کتاب با دیگر مناطق این سرزمین نیز پی‌برد.

اهمیّت پژوهش امان‌اللّه افضلی شناساندن بخشی از فرهنگ عامّه‌ی افغانستان به مردمان دیگر مناطق فارسی‌زبان، از جمله ایران است. مردمان کشوری که با وجود همسایگی و هم‌زبانی با بخش زیادی از مناطق افغانستان اطّلاع چندانی از آیین‌ها و فرهنگ این سرزمین ندارند. آشنایی با ترکیبات و مصطلحاتی که در در دهه‌های گذشته در هرات (و احتمالاً دیگر مناطق افغانستان) رواج داشته و امروزه مهجور شده‌اند نیز می‌تواند برای خوانندگان، به‌ویژه خوانندگان ایرانی در شناخت زبان معیار آن سرزمین و تحوّل آن روشنی‌بخش باشد.

بازی‌های محلی هرات

محمداللّه افضلی، فرزند نویسنده، در یادداشت کوتاه خود بر کتاب به برخی از این ترکیبات اشاره کرده است. ترکیباتی چون «به مسابقه‌ی فهمیدن گذاشتن» و «تذکار شد» به معنی «ذکر گردید» یا «تذکر یافت». طبق اشاره‌ی ناشر، کتاب در بردارنده‌ی تصاویر متعدّدی از بازی‌های محلّی بوده است که از میان آنها فقط پنج تصویر در نسخه‌ی دست‌نویس کتاب باقی‌مانده است. این تصاویر- از بازی‌های گرگ و بره، توپ‌دنده، خیز زدن، ریسمان‌کشی و شپّل‌بازی- در پنج صفحه‌ی انتهایی کتاب به چاپ رسیده‌اند. در ذیل مدخل نخست این پژوهش را می‌آوریم:

دامن‌دامن

یک بازی است اجتماعی که عموماً این بازی را دختران اجرا می‌کنند؛ ولی پسران خُردسن هم این بازی را بسیار دوست دارند که گاهی هم‌راه یک‌دیگر و یا به اشتراک دختران متفقاً کار می‌کنند. ترتیب بازی از این قرار است:

یک‌تعداد کودکان دست به دست یک‌دیگر داده، حلقه‌ای می‌بندند و به‌حال ایستادن دایره تشکیل می‌دهند. در وسط این دایره سنگی یا پارچه‌ای را به نام کاسه‌ی ماست می‌گذارند. یک‌نفر از میان جمعیت «بی‌بی خانه» انتخاب می‌شود که ذریعه‌ی[1] همین ماست‌ها به شستن سر خود مشغول می‌گردد، دیگری از بین رفقا «پیشک»[2] نامزد می‌باشد که خَپ‌خَپ[3] می‌آید، همان کاسه‌ی ماست را چپه می‌کند و می‌گریزد و عقب سر یکی از نفری‌ها[4] پنهان می‌شود بی‌بی که در بین خانه(دایره) است به جست‌وجوی پشک می‌برآید به ترتیبی که دامن خود را به هر دو دست گرفته پیش روی یک‌یک از نفری‌ها رفته می‌گوید: دامن‌دامن پَیسه[5] می‌دهم پشک ندیدی؟ پیش روی دیگری می‌رود و می‌گوید: دامن‌دامن نقره می‌دهم پشک ندیدی؟ پیش روی دیگری رفته و می‌گوید دامن‌دامن طلا می‌دهم پشک ندیدی؟ همین‌طور جلو روی هر کدام‌شان می‌ایستد و همین گفتار را تکرار می‌کند. در این وقت هم پشک خَپ‌خَپ کرده[6] پشت سر همان آدمی که بی‌بی مقابل آن ایستاده می‌شود آمده، پنهان می‌ایستد تا این‌که بالاخره یکی از رفقا به زبان خود می‌گوید دیدم، دیدم و به انگشت اشاره واضح کرده «پشک» را نشان می‌دهد. به مجرد نشان دادن، بی‌بی عقبِ پشک می‌رود، جست‌و‌خیز زیاد می‌زند تا آن را بگیرد و به قصاص برساند. بعد از چند دور زدن گرداگرد خانه حتماً به او می‌رسد و از گلویش می‌گیرد، در این فرصت همه رفقا کف می‌زنند و شور و شعف می‌کنند و می‌خندند و بازی دوباره از سر شروع می‌شود؛ یعنی دو نفر دیگر به همین نام و نشان انتخاب می‌گردد. به همین صورت بازی را تا وقتی که دل‌شان بخواهد دوام می‌دهند و تا اخیرِ[7] بازی نوبت تعقیب و گریز به همه کودکان می‌رسد و ختم آن با کف‌زدن‌های متواتر بدرقه می‌شود.


  • 1. به‌ وسیلۀ، توسّط
  • 2. گربه
  • 3. آهسته‌آهسته، یواشکی
  • 4. افراد
  • 5. پول
  • 6. یواشکی حرکت کرده
  • 7. آخِر

Leave A Comment

Your email address will not be published.